Als Swaab gelijk heeft, dan kan hij geen gelijk hebben

Swaab stelt dat wij mensen niet of nauwelijks vrij zijn. Het is ons brein dat ons regeert. Als dat klopt, dan is de theorie van Swaab over het functioneren van ons brein zelf ook causaal bepaald. Het zijn dan Swaabs brein en de specifieke werking daarvan, die zijn theorie ‘produceren’. Het zelfde geldt voor andere theorieën of visies, van mensen welke die causale bepaaldheid bestrijden en een ruimte laten voor vrije keuze. Ook dat zijn dan producten van de causale werking van die andere breinen.

Als een theorie het product van de werking van iemands brein, dan wordt de vraag of iemand gelijk heeft onzinnig. Een theorie van Swaab zegt meer over het brein van Swaab, dan over het domein waar het iets over probeert te zeggen. De enige claim die Swaab overblijft is, dat hij de theorie echt meent, en dat ze een echte afbeelding is van zijn denkbeelden. Een claim op eerlijkheid is misschien nog te stellen, een claim op waarheid wordt onzin. Als Swaab gelijk heeft met zijn theorie over de werking van het brein, dan kan hij geen gelijk meer hebben, en trouwens ook geen ongelijk.

Toch claimt Swaab waarheid voor zijn theorie. Daarom verrichtte hij onderzoek, neem ik aan, daarom schreef hij zijn boeken en daarom kwam hij met een veelheid aan argumenten. Hoe die waarheidsclaim te handhaven als zijn theorie slechts een product van zijn brein is? Een uitweg zou zijn, om te stellen dat Swaabs brein superieur zou zijn boven brein van zijn tegenspelers. Hij moet dan wel aantonen, dat zijn brein meer toegang tot de waarheid heeft dan breinen die hem aanvallen. Dat wordt dan een spirituele strijd, waar Swaab zich niet thuis zou voelen, denk ik

Misschien vind Swaab een uitweg uit de paradox, die ik niet kon bedenken. Zo niet, dan doet hij er goed aan te accepteren, dat het menselijk brein niet alleen causaal wordt bepaalt en werkt, maar dat het op specifieke, en niet onbelangrijke gebieden een basis biedt voor vrije keuzes. Ik zou Swaab willen uitdagen om aan te geven waar binnen de werkingssfeer van het brein zich grenzen of overgangen bevinden tussen een domein van de noodzaak en een domein van de vrijheid. Als hem dat lukt, is zijn theorie meer serieus te nemen.

This entry was posted in De kijk van Martin Hetebrij op de politieke dierentuin. Bookmark the permalink.

7 Responses to Als Swaab gelijk heeft, dan kan hij geen gelijk hebben

  1. Alwin says:

    Martin!

    Ik zie de paradox niet. Een van de onderzoeken die Swaab aanvoert laat zien hoe in onze hersenen keuzes worden gemaakt voordat we ons daarvan bewust zijn. Over dergelijke resultaten hoeven we geen spirituele strijd te voeren, maar een intersubjectieve strijd, bijvoorbeeld over de kwaliteit van het onderzoek of, zoals Swaab dat doet, over de consequenties van dergelijke verschijnselen. Wat Swaab voor waarheid houdt, is controleerbaar, reproduceerbaar en falsifieerbaar, kortom, wetenschappelijk te beschrijven en, indien nodig, te bevechten. Daarvoor heb je geen superieur brein nodig – al zal een zekere schranderheid en een fatsoenlijke opleiding je geen windeieren leggen – maar wel de bereidheid te kijken naar hoe de wereld, in dit geval die van de hersenen, in elkaar zit.
    De waarheidsclaim betreft de onderzoeksresultaten en hun consequenties. Dat is precies waarop Swaab zich baseert. Die onderzoeken dienen we serieus te nemen en hun consequenties moeten we serieus doordenken. En dan kan het natuurlijk best moeilijk te verteren zijn als onze geliefde ‘basis [...] voor vrije keuzes’ niets meer – en niets minder – blijkt te zijn dan een bewustzijn dat zich met enige vertraging realiseert wat we een fractie eerder onbewust besloten hebben.

    • admin says:

      Hallo Alwin,

      Mooie reactie. Daarmee moet ik het uiteraard oneens zijn. Wat ik probeer te doen de consequenties te laten zien van Swaabs theorie over de werking van het brein. Ik doe dat door zijn theorie toe te passen op zijn eigen brein en zijn eigen theorie. Dat leidt tot absurde gevolgtrekkingen, die ik uiteraard afwijs. Evenals de theorie welke die gevolgtrekkingen oproept. Dat geldt ook als ik Swaabs theorie toepas op de zaken die jij aansnijdt, Als Swaabs theorie over het brein klopt, dan zijn Swaabs manier van onderzoeken zelf en zijn voorkeur voor de methoden die hij gebruikt ook een product van de werking van zijn brein, niet meer dan een causaal effect van haar werking. Dat geldt dan ook voor zijn opvattingen over wat goed onderzoek. Net zoals dat geldt voor jouw opvattingen over wat goed onderzoek is en voor de mijne. Oordelen over de kwaliteit van dat onderzoek zijn ook niet meer dan het causale gevolg van hersenprocessen. Ik zie deze conclusie als logisch gevolg van Swaabs stelling, dat we niet vrij zijn, maar dat ons brein ons, via causale wetmatigheden regeert. Dit zijn m.i. logische gevolgtrekkingen uit de theorie dat ons brein ons regeert en wij nergens enige vrijheid hebben. Ik ben het niet eens met de logische gevolgen, en dus ook niet met de stelling, welke die logische gevolgen oproept. Ik bestrijd overigens niet het belang van Swaabs onderzoek, Ik bestrijd ook niet de stelling, dat mensen in vele opzichten onvrij zijn, ook waar ze denken dat wel te zijn. Tegelijk denk ik dat mensen in belangrijke opzichten terecht verantwoordelijk worden gesteld voor hun daden, en dus voor keuzen die ze in zekere vrijheid konden maken. Ik bestrijd niet de resultaten van Swaabs onderzoek, ik betwijfel allereerst de wijze waarop hij zijn resultaten interpreteert.

      Ik ben nog niet helemaal tevreden met mijn analyse. Het volgende is ook nog een zoektocht. Waar het om gaat is dat invloed uitoefenen via het gebruik van argumenten zelf een bepaalde vrijheid veronderstelt. Dat geldt voor argumenten die ik in mijn eigen hoofd aan het bedenken ben, en waaruit ik in zekere vrijheid moet kunnen kiezen. Dat geldt ook voor argumenten die ik van een ander hoor. Goed onderzoek is een methode om goede argumenten te leveren. Als ik me door argumenten laat overtuigen, dan werken die argumenten niet als oorzakelijke factoren, waaraan niet te ontkomen is. Argumenten moet ik in een zekere vrijheid kunnen onderzoeken en beoordelen, om vervolgens te kunnen kiezen of ik ze accepteer. Als Swaab via zijn onderzoek argumenten aanvoert om zijn visie te ondersteunen, dan veronderstelt hij daarmee of hij wil of een vrijheid, die zijn theorie over de breinwerking ontkent. Ik probeer hem op die tegenspraak aan te pakken.
      Een dringend verzoek. Kom met een nieuwe bestrijding. Ik zal die gebruiken om te proberen mijn argumentatie verder te verscherpen. Laten we het vooral oneens blijven.

  2. Alwin says:

    Martin!

    Ik had natuurlijk kunnen weten dat de jij een vrije keuze uit argumenten wel tot je laatste snik zou willen verdedigen.
    Interessant in dat verband is een huis-, tuin-, en keukenexperiment dat ik laatst zag van Sam Harris, die onlangs een boekje schreef over de (vermeende) vrije wil.
    Hij liet de zaal denken aan een stad naar keuze en wees hen vervolgens op het feit dat zij waarschijnlijk hebben gekozen uit een stuk of vijf plaatsen die hen (vrij, onbelemmerd) te binnenschoten. Daaruit kozen zij er willekeurig één, of misschien één die voor hen bijzondere betekenis had. Zij ervoeren hun keuze in elk geval als een vrije keuze.
    Vervolgens wees hij de zaal op het feit dat iedereen honderden, misschien wel duizend plaatsnamen kent. Een geheel bewuste, vrije keuze zou betekenen dat je onbevangen kiest uit het complete arsenaal dat tot je beschikking staat. Dit simpele experiment liet zien dat zulks niet het geval is. Onze hersens produceren desgevraagd een handvol namen, waaruit wij vervolgens een ‘vrije, onbelemmerde’ keuze maken. Met andere woorden: de keuze voor die selectie is al gemaakt voordat wij ‘bewust’ aan de slag gaan. Dit noem ik geen ‘vrije wil’!

    Hetzelfde geldt m.i. voor het gebruik van argumenten en het uitoefenen van invloed: zelfs al heb je alle tijd van de wereld, dan nog zul je niet de beschikking hebben over alle materiaal (kennis, feiten, relevante meningen etc.) dat nodig is om geheel vrij te reageren op je omgeving. Het materiaal voor je argumenten waarmee jij aan de slag gaat (nadenken, causaal overwegen, vergelijken met andere meningen etc.) is al drastisch geselecteerd en beïnvloed door processen in je brein (voortkomend uit weer andere processen, die weer voortkomen etc…) waaraan helemaal geen bewuste keuzes te pas gekomen zijn.

    Wat betreft de verantwoordelijkheid voor onze daden en keuzes: ik denk dat naarmate we meer te weten komen over de werking van onze hersens er steeds meer gebieden komen waar we zullen moeten erkennen dat er van opzettelijk, bewust gedrag geen sprake is. Om te beginnen bij psychische ziektes en afwijkingen, later bij steeds alledaagser gedrag.

    Overigens denk ik dat Swaab zelf de eerste is die zal erkennen dat zijn theorie en handelswijze voortkomt uit zijn brein…

    Enfin, je vindt de lezing van Sam Harris hier: http://www.youtube.com/watch?v=pCofmZlC72g het zal je zeker interesseren!

    • admin says:

      Hallo Alwin,

      Ik ben het er helemaal mee eens, dat we in vele opzichten niet vrij zijn. Tegelijk is het voor mij volledig onaanvaardbaar om het idee op te geven, dat mensen niet verantwoordelijk zouden zijn voor allerlei belangrijke keuzen. Dan zou Hitler er niets aan kunnen doen dat hij zo’n hekel aan de Joden had. Ik wil mensen verantwoordelijk kunnen stellen voor hun daden, en ik wil ook dat anderen dat mij doen. Dan duiken er vervolgens wel een aantal grote problemen op. Wanneer en op welke punten ben je wel vrij en wanneer en op welke punten niet. Ik denk zelf dat vrijheid in veel gevallen geen gegeven is, maar te bereiken. In veel situaties reageer ik patroonmatig, maar door bewustwording kan ik ik me ook andere reactiemogelijkheden eigen maken.
      Bezie hersenen eens als een spier. Dat een bodybuilder zo’n goddelijk lijf heeft komt niet vanwege zijn genetische gegeven mogelijkheden. Zie het smalle ventje aan het begin, dat ervoor kiest om mooi en sterk te worden. (de zielenpoot). Volgens mij geldt dit nog meer voor de hersenen. Ik denk dat dit het meest flexibele orgaan is, meest te beinvloeden door keuzen van hun eigenaar om aandacht te schenken en denk- dan wel emotionele inspanningen te plegen. Vraag wordt dan wel wie de eigenaar van het brein is, die bepaalt hoe het brein zich ontwikkelt.
      Ik denk dat een onderzoeker als Swaab daar tegen grenzen aanloopt. Dat heeft te maken met de beperkingen van empirisch analytisch onderzoek. De experimentele methode zelf is gebaseerd op de aanname dat de invloeden en processen in een onderzoeksdomein causaal bepaald zijn. De enige uitkomst die gegeven die aanname mogelijk is, bestaat uit specificaties van die aanname, dat bepaalde constellaties aan condities of factoren bepaalde effecten opleveren. De methode biedt geen weg om vast te stellen waar sprake is van vrijheid en vrije keuze. Daar is ze blind voor.
      De experimentele methode kan veel inzicht opleveren, als het gaat om daadwerkelijk werkzame causale invloeden. die kan ze helpen ontdekken. Als ergens vrijheid bestaat of vrije keuzeprocessen werkzaam zijn, de experimentele methode is daar blind voor. Als de experimentele methode op mensen wordt gericht dat is de belangrijkste fout die ze kan maken, dat ze een vrij keuze proces ten onrechte als causaal proces interpreteert.
      Ik ga nu proberen om een antwoord te geven aan Jose Bosma, die ook met een interessante reactie komt.

      groet,

      Martin

  3. Josee Bosma says:

    Heren,

    Mag ik even wat zuurstof toevoegen aan de chemie in jullie dialoog?
    Allereerst vraag ik me af: hoe laat vrije wil zich definiëren? Zie jij, Alwin, dat er pas sprake is van vrije wil wanneer iemand een keuze maakt vanuit een alomvattende complete waarheidsbevinding? Als dat al mogelijk zou zijn. Pas wanneer je alle plaatsnamen van de hele wereld ineens tot je laat komen, maak je een willekeurige keuze voor één? Is dat vrije wil?
    Ik begrijp uit Sam Hariss’ betoog dat vrije wil volgens hem een illusie is omdat we nooit controle over onze gedachten hebben/krijgen.
    Of is vrije wil het vermogen om een beslissing te nemen die onafhankelijk is van wat omstandigheden of anderen van je verwachten, ongeacht de breedheid van kennis of intellect? En allerbelangrijkste vraag: hoe toets je of iemand een keuze maakt die geheel voortkomt vanuit vrije wil?
    De benadering van het begrip “vrije wil” is mij te subjectief en in die zin niet te verifiëren omdat “vrije wil” alleen in contexten kan worden geplaatst die zeer variabel zijn. Hoe verhoudt zich dit begrip t.o.v. een inwoner van Noord-Korea in vergelijking met een Noord-Europeaan. En iemand met een streng religieuze achtergrond is ook minder vrij in zijn denken, zou ik zeggen, dan een persoon die niet gehinderd is door opgelegde dogma’s in zijn jeugd.

    Hoewel ik vind dat Swaab’s theorie veel stof tot nadenken biedt en kan leiden tot meer tolerantie en begrip voor afwijkend en tot nu toe ongeaccepteerd gedrag, plaats ik er toch een aantal kanttekeningen. Al heb ik zijn boek zelf (nog) niet gelezen, ik heb een aantal interviews (w.o. zomergasten) gezien/gelezen. En tussen de regels door merk ik dat Swaab zelf ook een slag om de arm houdt. Hij zegt bv. dat een belangrijke deel van ons karakter gedetermineerd is in ons brein. Niet alles dus. En ook beweert hij dat het bewustzijn altijd een stap later is dan het handelen, maar dat b.v. straf kan leiden in enkele gevallen tot verandering van agressief gedrag. Wanneer het bewustzijn een reflecterend effect kan hebben op ons handelen, is er in zekere zin wel sprake van zelfbeschikking. En dat is nu precies waarom ik denk dat Swaab’s bevindingen geen punt, maar een komma betreffen. Zoals alle wetenschappelijke onderzoeken feitelijk.

    En filosofen zoals jij, Martin, verzorgen met jullie visies de bloedtoevoer voor dit soort wetenschappelijke breinen als Swaab. Ik vind jouw droste-effect-bespiegeling over zijn theorie wel hout snijden. In beginsel zijn onderzoeken naar oorzakelijk verbanden heel zinvol, maar als ze idd tot waarheid zouden worden geclaimd zou dat de wetenschap geen goed doen. Voorkomen moet worden dat overtuigingen die ontstaan vanuit empirisch bewezen onderzoeken tot dogma’s leiden. Goed, daar wil ik nu niet op ingaan, want het volgende wil ik ook nog even kwijt.

    Swaab beweert dat een belangrijk deel van de persoonlijke eigenschappen wordt vastgelegd in het brein tijdens de vroege ontwikkeling in de baarmoeder. Maar hij erkent ook de daaropvolgende invloed van de sociale omgeving, opvoeding etc. Onderschrijft hij daarmee in zekere zin niet ook de maakbaarheid van het brein?
    Een aantal jaren geleden tijdens een congres voor vakmusici volgde ik een lezing van een bekende neuroloog (zijn naam wil me nu niet vanuit vrije wil te binnen schieten;) die kon aantonen dat de verbinding tussen de twee hersenhelften sterker ontwikkeld was in het brein van beroepspianisten in vergelijking tot die van een gemiddeld het brein.
    Hetgeen aangeeft dat het brein een flexibel orgaan is. Hoeveel er genetisch is vastgelegd en is gevormd in de embryonale fase, het brein is nooit af en ontwikkelt zich gedurende een mensenleven. En in hoeverre die ontwikkeling al vaststaat aan het begin van een leven, is m.i. niet echt vast te stellen volgens de ideeën van Swaab. Op z’n minst is het discutabel.

    Het resultaat van het onderzoek van Swaab heeft doch een grote betekenis, maar is bovenal aanleiding tot meer onderzoek, aangezien onderzoeken op neurologisch gebied in de kinderschoenen staan. En dankzij de technische vooruitgang, w.o. mri-scans, wordt er op dit onderzoeksgebied steeds meer mogelijk en is er nog een lange weg te gaan. Het lijkt met dit gegeven sowieso te vroeg om de ideeën van Swaab als waarheid op tafel te leggen.

    Tot zover….brandt het al een beetje bij jullie?

    J’ee

  4. admin says:

    Hallo Jose,

    ik heb net een reactie geschreven naar aanleiding van Alwins commentaar. Een ding is me al schrijvend duidelijk geworden. Onderzoek naar de werking van ons brein kan ons wel helpen om zicht te krijgen op de causale processen daarin en dus op waar we onvrij zijn. De methode is tegelijk blind voor die onderdelen van processen, waar keuzemomenten en vrije keuzen worden gemaakt. Omdat causaliteit ongetwijfeld een belangrijke rol speelt is de methode van experimenteel onderzoek erg belangrijk en zal ze veel inzichten opleveren. Als we echter alleen op die methode afgaan, lopen we het gevaar om geen oog te hebben voor situaties waar er zich een vrij domein van begrensde keuzevrijheid ontwikkelt.
    De ethische consequenties van zo’n negatie zijn niet te overzien. Elk mens kan zich dan beroepen op onvrijheid, ‘ik kon er niets aan doen, mijn brein en mijn geschiedenis noopten mij tot dit.. ‘ en vervolgens lekker zijn eigen gang gaan. En mensen met macht en middelen krijgen steeds meer middelen om anderen via goed uitonderzochte middelen naar hun hand te zetten. En ook zij kunnen daar niets aan doen, zij voeren alleen maar de bevelen van het noodlot uit.
    Ik vermoed, dat we nooit zeker weten waar er ruimte is en waar we op een bepaald moment, in een bepaalde situatie vrij zijn. Wetenschappelijk onderzoek zal ons niet helpen. Geloof erin helemaal niet. Wellicht is de enige manier om vrij te zijn om op een bepaald moment gewoon je keuzen te maken, te gokken op je vrijheid, te wagen en te zien wat daaruit komt. Vrijheid moet je wellicht gewoon doen, in onzekerheid, in onvoorspelbaarheid. Als je dat niet meer durft, dan pas ben je onvrij, en nog wel waar je vrij had kunnen zijn. Hoe vind je dat?

    groet,

    Martin hetebrij

  5. Josee Bosma says:

    Dank Martin voor je reactie.

    Hoewel ik een positief effect van Swaab’s onderzoek vind dat er een humaner draagvlak kan ontstaan voor transseksuelen en pedofielen, ben ik het helemaal met jouw redenering eens. En Swaab gaat in mijn ogen ook te ver om mensen die door hun genetisch bepaald gedrag schade aan richten tot anderen, gevrijwaard worden van hun verantwoordelijkheid. Voorbeeld is zijn voorstel om stripporno/virtuele kinderporno te ontwikkelen voor pedofielen. Ook al is er geen behandelmethode voor deze omstreden seksuele voorkeur, dit lijkt me niet de methode om recidive te voorkomen. Je keurt het gedrag als het ware goed en brengt daarmee anderen in onveiligheid.

    Ik vraag me ook af, is de term vrije wil wel iets om te betrekken bij een wetenschappelijk onderzoek. Ik kan zelf niet anders dan tot de conclusie komen dat Swaab daarmee bedoelt dat ons handelen wordt gestuurd vanuit het brein. En in het brein liggen alle persoonlijke voorkeuren, aanleg en persoonlijke behoefte die gerelateerd zijn aan genen besloten. Verder kan een neuroloog niet gaan in zijn redenering, zonder daarbij de grens naar het filosofische te overschrijden. En zelfs in dat vakgebied is vrije wil moeilijk te verklaren, zoals je zelf ook al aangaf in je reactie.
    Hoeveel waarheidsbevinding misschien er te behalen valt uit Swaab’s brein-onderzoek, hier brandt hij zich zeker z’n vingers.

    Overigens gaat Swaab met het grootste gemak z’n boekje te buiten. Zo legt hij in één van z’n interviews uit dat spiritualiteit erfelijk is, en haalt daarbij een onderzoek naar voren waarbij aangetoond is dat er een bepaald eiwit is ontdekt dat de mate waarin iemand gevoelig is voor spiritualiteit bepaalt. (zou het ook andersom mogelijk zijn: dat iemand dit eiwit heeft ontwikkeld gedurende z’n spirituele leven?) Vervolgens licht hij toe dat dit een groot evolutionair voordeel heeft kunnen hebben in groepsvorming en de daaraan gekoppelde overlevingskansen. Daarmee sorteert hij moeiteloos voor in de richting naar gedragsbiologie.

    Maar terug naar Swaab’s vermoedelijke interpretatie van de vrije wil en het ontbreken daarvan doordat het brein al gevormd is met erfelijk materiaal vanaf voor de geboorte. Dan zou het brein je besturen vanuit jouw aanleg, talent en behoefte die passend zijn voor jou persoonlijk. Je al nooit de keuze maken om kapper te worden, als je je beter kunt gaan tuinieren. En als je moe bent, zegt je brein dat je beter kunt gaan slapen i.p.v. nog even die nachtfilm uitkijken. Lijkt me heel verstandig om dan naar je brein te luisteren en bepaald geen schokkende openbaring.

    En dan tot slot: Als een mens geen beschikking zou hebben over een vrije wil in de zin van een vrij keuze te maken, waar blijft de term wilskracht dan. Je kunt toch ook heel veel willen door ergens in te geloven, een ambitie te volgen, een passie te vervullen.
    Ik ben erg nieuwsgierig naar onderzoeken naar erfelijk overdraagbare gevoelens voor ambitie ed. Of zegt Swaab daar in het boek iets over?

    Ga weer even tot de orde van de dag, zegt mijn brein…

    J’ee

Geef een reactie

Jouw e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

*

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>